به گزارش خبرنگار مهر، نشست نقد و بررسی کتاب «هستیا» نوشته نجمه جوادی، با حضور نویسنده اثر و حمید بابایی به عنوان کارشناس و منتقد ادبی در خبرگزاری مهر برگزار شد.
نجمه جوادی، نویسنده کتاب «هستیا» در نشست نقد و بررسی این اثر، با اشاره به شکل‌گیری ایده اولیه کتاب گفت: ایده اصلی نگارش «هستیا» از سوی انتشارات زائر مطرح شد. این انتشارات قصد داشت قوانین حرم حضرت معصومه(س) را در قالب داستان تدوین کند تا این اثر در اختیار خادمان حرم قرار بگیرد.
وی ادامه داد: قوانین حرم بسیار زیاد است. من از حدود سال ۱۳۸۳ که وارد خدمت در حرم حضرت معصومه(س) شدم تا امروز، بارها شاهد تغییر قوانین بوده‌ام؛ هرچند بسیاری از قوانین نیز همچنان ثابت مانده‌اند. انتشارات زائر برای نوشتن کتابی با این موضوع از من دعوت کرد. در ابتدا به آن‌ها گفتم که این کار بسیار دشوار است. نوشتن داستان یا رمان با محوریت قوانین حرم، هم کار سختی است و هم ممکن است برای مخاطب جذابیت چندانی نداشته باشد. من به‌عنوان خادم می‌دانم این قوانین چقدر اهمیت دارند، اما این سؤال برایم مطرح بود که چرا باید چنین موضوعی برای زائر نیز جذاب باشد.
جوادی با اشاره به نخستین طرح خود برای نگارش کتاب بیان کرد: در ابتدا یک اتود اولیه نوشتم و داستانی بدون پرداختن به زندگی شخصی محدثه و صرفاً با محوریت محدثه خادم شکل دادم. متن اولیه بسیار خشک بود و از همان ابتدا احساس می‌کردم مخاطب تمایلی به خواندن چنین اثری ندارد. با این حال، آن را برای دوستان انتشارات زائر فرستادم. آن‌ها از طرح استقبال کردند، اما من رضایت نداشتم؛ چراکه با جامعه مخاطب در ارتباط بودم و می‌دانستم این شکل از روایت نمی‌تواند برای آن‌ها جذاب باشد. به همین دلیل پیشنهاد دادم اگر هدف صرفاً تدوین قوانین حرم است، می‌توانم آن‌ها را به‌صورت مستقیم گردآوری کنم و در اختیار خادمان قرار بدهم؛ اما ضرورتی ندارد که این قوانین در قالب داستان ارائه شوند.
وی افزود: با وجود این، انتشارات زائر بر داستانی شدن اثر اصرار داشت. من نیز تصمیم گرفتم کار خودم را پیش ببرم تا اگر نتیجه مورد پسند قرار نگرفت، درباره شکل دیگری از ارائه آن تصمیم بگیریم. در نهایت، اثر مورد تأیید قرار نگرفت. یکی از دلایل رد آن این بود که چرا روایت‌ها بیشتر به بخش بانوان اختصاص دارد و از فضای خادمان آقا سخنی گفته نشده است. در پاسخ توضیح دادم که من به فضای کاری آقایان دسترسی ندارم و تفاوت قوانین دو بخش نیز چندان زیاد نیست و در نهایت شاید تنها چند قانون متفاوت باشد. با این حال، انتشارات زائر اعلام کرد که این اثر را چاپ نمی‌کند و پیشنهاد داد آن را به ناشر دیگری ارائه کنم. من نیز کتاب را برای انتشارات به‌نشر فرستادم و اثر در نخستین مرحله بررسی مورد پسند قرار گرفت و به چاپ رسید.
تجربه زیسته خادمی در شکل‌گیری روایت
نویسنده کتاب «هستیا» با اشاره به وجه احساسی این اثر اظهار کرد: سوژه من اساساً سوژه‌ای احساسی بود و اتفاقاً دوست داشتم احساساتم در قالب این اثر دیده شود؛ چراکه «هستیا» حاصل تجربه زیسته من است. سال‌ها دغدغه نوشتن درباره این موضوع را داشتم. استادمان، مریم بصری، همیشه می‌گفتند شما نسبت به حضرت معصومه(س) دینی بر گردن دارید که باید آن را ادا کنید. نمی‌شود یک عمر سر سفره این بانو بنشینید و حتی یک کلمه درباره ایشان ننویسید.
هرچه بیشتر پیش رفتم، احساس کردم فضای این کتاب و نوع حضوری که در حرم روایت می‌شود، با مفهوم هستی‌بخشی ارتباط دارد؛ به همین دلیل عنوان «هستیا» را انتخاب کردم
وی ادامه داد: همراهی با این سوژه و درک احساسات و فضای آن، به من کمک کرد تا کتاب را بنویسم. به نظرم یکی از نقاط قوت اثر، بخش‌هایی است که به فضای حرم می‌پردازد؛ زیرا من این فضا را با تمام وجود درک کرده‌ام و نسبت به آن دغدغه داشته‌ام.
چرا روایت با زاویه دید دوم‌شخص نوشته شد؟
جوادی درباره انتخاب زاویه دید در روایت کتاب گفت: زاویه دید اول‌شخص برای من بسیار جذاب است. برای مثال، کتاب «قبیله برمودا» و یکی دو اثر دیگرم را نیز با همین زاویه دید نوشته‌ام؛ اما هنگام نگارش «هستیا» و پس از پیش بردن حدود نیمی از فصل‌های کتاب، تصمیم گرفتم یک اتود با زاویه دید دوم‌شخص نیز بنویسم.
وی افزود: وقتی این اتود را نوشتم، احساس کردم این زاویه دید بسیار بهتر با فضای اثر هماهنگ است و روایت را زیباتر منتقل می‌کند. البته نوشتن با زاویه دید دوم‌شخص دشواری‌های خودش را دارد و گاهی ممکن است نویسنده در به‌کارگیری افعال و حفظ زاویه دید دچار اشتباه شود؛ اما چون احساس کردم این شیوه به‌خوبی روی این اثر نشسته است، آن را انتخاب کردم.
محدودیت دسترسی به فضای خادمان آقا
نویسنده «هستیا» در پاسخ به پرسشی درباره حضور خادمان آقا در روند نگارش کتاب توضیح داد: من اثر را برای انتشارات زائر فرستادم و همان‌طور که گفتم، آن‌ها حتی حاضر نشدند بخش مربوط به خادمان آقا را به اثر اضافه کنند تا من صرفاً متن را با بخش بانوان همسان‌سازی کنم. در واقع، اثر را به‌طور کامل نپذیرفتند.
جوادی ادامه داد: من حتی آمادگی داشتم خادمان آقا اطلاعات لازم را در اختیارم قرار دهند یا نویسنده‌ای که با فضای مردانه حرم آشنایی بیشتری دارد، در این بخش همکاری کند. شاید در جریان نباشید که حرم بخش‌های مختلفی دارد و ورود بانوان به برخی از این قسمت‌ها ممنوع است و تنها آقایان می‌توانند در آن حضور داشته باشند. برای مثال، شاید از زمان شیوع کرونا بود که برای نخستین بار توانستیم به بالاسر برویم و آنجا نماز بخوانیم؛ در حالی که پیش از آن، با وجود سال‌ها خدمت، اجازه حضور در این بخش را نداشتیم.
«هستیا» نامی برگرفته از حس هستی‌بخشی حرم
جوادی درباره انتخاب عنوان کتاب گفت: برای من، حرم و حضور در آن، چه برای زائر و چه برای خادم، حس هستی‌بخشی دارد. زمانی که نگارش کتاب را آغاز کردم، مانند همیشه فهرستی از نام‌های مختلف تهیه کردم. معمولاً بیش از صد عنوان به ذهنم می‌رسد و آن‌ها را یادداشت می‌کنم تا در نهایت نام مناسب‌تری را انتخاب کنم. هرچه بیشتر پیش رفتم، احساس کردم فضای این کتاب و نوع حضوری که در حرم روایت می‌شود، با مفهوم هستی‌بخشی ارتباط دارد؛ به همین دلیل عنوان «هستیا» را انتخاب کردم.
وی با اشاره به تجربه‌های خود از مشاهده زائران در حرم حضرت معصومه(س) بیان کرد: همه ما زائر هستیم و برخی از ما در کنار زیارت، خادم نیز هستیم. خادمان به دلیل حضور طولانی‌تر در حرم، فرصت بیشتری برای مشاهده اطراف و رفتار زائران دارند. گاهی زائری را می‌بینید که با آشفتگی وارد حرم می‌شود؛ به‌گونه‌ای که حتی دست فرزندش را گرفته و به دنبال خود می‌کشد و اصلاً متوجه اطراف نیست. اما همین فرد وقتی می‌نشیند و شروع به صحبت با حضرت می‌کند، درد دل می‌کند، گریه می‌کند و حرف‌هایش را می‌زند، به‌تدریج آرام می‌شود.
می‌خواستم نشان بدهم که گاهی انسان به خواسته‌ای که دارد نمی‌رسد، اما این به معنای بی‌حاصل بودن دعا و توسل نیست. ممکن است حاجت انسان برآورده نشود، اما آرامشی در وجود او شکل بگیرد که بتواند با شرایط دشوار زندگی کنار بیاید
نویسنده کتاب «هستیا» ادامه داد: به یاد دارم زائری حتی با حضرت معصومه(س) صحبت می‌کرد و گاهی با ایشان گلایه و بحث داشت. پس از آنکه حرف‌هایش را زد و گریه کرد، فرزندش را در آغوش گرفت و در گوشه‌ای نشست. این بار لبخند می‌زد. احساس من این بود که این زائر به نوعی آرامش و سکینه رسیده است؛ به این معنا که چه حاجتش برآورده شود و چه نشود، آن آرامش را در وجود خود احساس می‌کند. نمونه‌های این‌چنینی بسیار دیده‌ام و تلاش کردم بخشی از آن‌ها را در کتاب بیاورم؛ هرچند به دلیل محدودیت حجم اثر، امکان پرداختن به همه این تجربه‌ها وجود نداشت. به همین دلیل دوست داشتم مخاطب با جنبه هستی‌بخش حضور در حرم ارتباط برقرار کند.
وی همچنین درباره طراحی جلد کتاب گفت: خانم آقاخانی زحمت طراحی جلد را بر عهده داشتند و طرح‌های مختلفی برای من فرستادند. در نهایت، یکی از طرح‌ها را انتخاب کردم که با فضای شخصیت خادم در کتاب هماهنگی بیشتری داشت؛ اما زمانی که کتاب چاپ شد، با طرح دیگری روی جلد مواجه شدم.
جوادی در پاسخ به پرسشی درباره آغاز داستان از روز بیستم و کنار گذاشتن روایت اول‌شخص گفت: اگر می‌خواستم داستان را از روز اول آغاز کنم، تعداد فصل‌ها به حدود ۴۰ فصل می‌رسید و ممکن بود مخاطب از خواندن آن خسته شود؛ مگر اینکه هر فصل تنها یک یا یک‌ونیم صفحه باشد. به همین دلیل تصمیم گرفتم از نیمه مسیر وارد داستان شوم و محدثه را از همان نقطه به ذهن مخاطب معرفی کنم تا هم از خستگی مخاطب جلوگیری شود و هم جزئیات بیشتری وارد کتاب نشود. این تصمیم بیشتر دلیل ساختاری داشت و از یک ضرورت داستانی ناشی نمی‌شد.
برآورده نشدن حاجت؛ مسئله اصلی روایت «هستیا»
نویسنده کتاب «هستیا» در ادامه درباره شخصیت رضا و مسیر تحول او در داستان توضیح داد: اتفاقاً شخصیت رضا در بخشی از داستان وضعیت منفی دارد و در طول روایت، مسیری از رشد و تحول را طی می‌کند. اتفاقی برای او رخ می‌دهد که باعث تحول شخصیتش می‌شود. اساساً مسئله کتاب من این نیست که محدثه به خواسته‌اش برسد؛ بلکه برعکس، او به‌عنوان یک خادم از حضرت معصومه(س) انتظار دارد برادرش بازگردد، اما این اتفاق نمی‌افتد. حتی اگر برادرش شهید شده باشد، باز هم محدثه به خواسته خود نرسیده است؛ در حالی که رضا به خواسته‌اش رسیده است.
وی با اشاره به تجربه شخصی خود در زمان نگارش کتاب گفت: زمانی که مشغول نوشتن این کتاب بودم، برادرم بیمار شد و سکته کرد. موضوع رفتن او به سوریه و شهادت مطرح نبود، اما من دقیقاً همان فرایندی را که در داستان روایت کرده‌ام، در زندگی خودم تجربه کردم. در حرم چله گرفتم و در نهایت برادرم از دنیا رفت. من به خواسته‌ام نرسیدم، اما برادرم قطعاً به خواسته خودش رسید؛ چون همیشه می‌گفت نمی‌خواهم با این وضعیت و حال نامساعد زندگی کنم.
جوادی افزود: در زمان گفت‌وگو با دوستان خادم، همیشه به این فکر می‌کردم که چقدر دوست دارم واژه یا مفهومی پیدا کنم که بتوانم در کتاب بیاورم و به مخاطب نشان بدهم سکینه و آرامشی که حضرت به انسان می‌دهد، در چنین موقعیت‌هایی چه معنایی پیدا می‌کند. همیشه قرار نیست حاجت انسان برآورده شود. من این موضوع را با تمام وجود لمس کردم؛ حاجت من برآورده نشد، برادرم بازنگشت و رضا هم بازنگشت، اما این مسئله حکمتی دارد و خیری در آن نهفته است.
وی در پایان با تأکید بر سیر شخصیتی رضا در داستان گفت: رضا در بخشی از روایت، شخصیت مثبت و آرامی ندارد و حتی در مقطعی رفتارهای نادرستی از او سر می‌زند؛ اما در ادامه اتفاقاتی برایش رخ می‌دهد که زمینه‌ساز تحول او می‌شود. می‌خواستم نشان بدهم که گاهی انسان به خواسته‌ای که دارد نمی‌رسد، اما این به معنای بی‌حاصل بودن دعا و توسل نیست. ممکن است حاجت انسان برآورده نشود، اما آرامشی در وجود او شکل بگیرد که بتواند با شرایط دشوار زندگی کنار بیاید. این همان مفهومی است که خودم در زندگی تجربه کردم و تلاش داشتم در روایت «هستیا» نیز به آن بپردازم.
روایت خانوادگی زیر سایه تصویرهای کلیشه‌ای
حمید بابایی، کارشناس و منتقد ادبی، در نشست نقد و بررسی کتاب «هستیا» با اشاره به ساختار روایی این اثر گفت: در این کتاب با یک رمان دوپاره مواجه هستیم؛ یک بخش به زندگی شخصی زنی به نام محدثه اختصاص دارد که همسری شاغل در سپاه و فعال در حوزه تفحص شهدا دارد. آن‌ها دو کودک را به سرپرستی گرفته‌اند و با این مسئله نیز مواجه‌اند که به دلیل شرایط خانوادگی، امکان فرزندآوری برایشان وجود ندارد. محدثه همچنین برادری دارد که تحت تأثیر محمود، همسر محدثه، به سپاه پیوسته و اکنون به‌عنوان مدافع حرم به منطقه رفته و مفقود شده است.
وی ادامه داد: بخش دیگر کتاب به زندگی محدثه در حرم و فعالیت‌های او به‌عنوان خادم اختصاص دارد. او در این بخش، جایگاهی فراتر از یک خادم معمولی دارد و اتفاقات روزمره حرم را رصد می‌کند. به نظرم بخش‌هایی که شخصیت در حرم حضور دارد و با اتفاقات آنجا مواجه می‌شود، خواندنی است؛ اما هرجا روایت وارد زندگی شخصی او می‌شود، جذابیت خود را از دست می‌دهد. در واقع، رمان در این دو بخش با یکدیگر تفاوت جدی دارد و گویی از دو جنس متفاوت تشکیل شده است.
بابایی با انتقاد از شخصیت‌پردازی خانواده محدثه اظهار کرد: در بخش خانوادگی، با خانواده‌ای کاملاً همراه و مثبت مواجه هستیم. همسر محدثه فردی همراه و فعال در حوزه تفحص شهداست، خود محدثه شخصیتی مثبت دارد و برادرش نیز در جایگاه مدافع حرم قرار گرفته است. حتی کودکانی که به سرپرستی گرفته‌اند، هیچ مسئله و چالشی در داستان ایجاد نمی‌کنند. در چنین شرایطی، از دل این روابط خانوادگی چه روایتی شکل می‌گیرد؟ داستان زمانی ایجاد می‌شود که تنش و نیروی مخالفی وجود داشته باشد. برای مثال، اگر محمود به محدثه بگوید دیگر به حرم نرو، خسته شده‌ام و در خانه بمان و برایم غذا درست کن، دست‌کم یک تنش میان شخصیت‌ها شکل می‌گیرد؛ اما چنین تعارضی در داستان وجود ندارد.
تجربه زیسته نویسنده زمانی به بهتر شدن اثر کمک می‌کند که در متن و جزئیات آن نمود پیدا کند. «هستیا» نمونه‌ای از این موضوع است. در بخش‌هایی که نویسنده به حرم می‌پردازد، آگاهی و شناخت او از این فضا به‌خوبی دیده می‌شود
وی افزود: مسئله دیگر این است که خانواده آن‌قدر مثبت تصویر شده‌اند که تصویری که از آن‌ها ارائه می‌شود، بیشتر شبیه تصویر رسانه‌ای از خانواده‌های مذهبی است. من می‌خواهم بدانم آیا می‌توان نمونه‌ای از یک سریال یا اثر داستانی پیدا کرد که در آن یک فرد نمازخوان، خلافکار باشد یا فردی که در حرم مشغول خدمت است، مرتکب دزدی شود؟ ممکن است در جهان واقعی چنین افرادی وجود داشته باشند، اما ادبیات نیز در ساختن جهان و تصویرسازی از واقعیت نقش دارد. تصویری که این رمان از خانواده مذهبی ارائه می‌دهد، بازتولید همان تصویری است که رسانه‌ها پیش‌تر ساخته‌اند و من به این مسئله نقد دارم.
این منتقد ادبی با تأکید بر اینکه بخش خانوادگی کتاب فاقد چالش جدی است، بیان کرد: زندگی خانوادگی محدثه آن‌قدر مثبت و بدون تنش پیش می‌رود که من به‌عنوان مخاطب می‌پرسم این داستان چه چالشی دارد؟ تقریباً هیچ درگیری و تعارضی وجود ندارد و تنها مسئله، مفقود شدن برادر محدثه است؛ موضوعی که از ابتدا می‌توان حدس زد سرانجام آن یا شهادت برادر است یا بازگشت او.
بابایی ادامه داد: روایت خانوادگی چندان جذاب نیست و به‌شدت از تصویرهای رسانه‌ای تأثیر گرفته است؛ اما در مقابل، بخش مربوط به حرم بسیار جذاب است. اتفاقاتی که برای این شخصیت در حرم رخ می‌دهد، برای مخاطب تازگی دارد؛ زیرا ما اطلاعات چندانی از فضای داخلی حرم و فعالیت خادمان نداریم و نمی‌دانیم در آنجا چه اتفاقاتی می‌افتد.
وی با اشاره به یکی از صحنه‌های کتاب گفت: برای مثال، صحنه‌ای که کودک خودش را کثیف می‌کند، بسیار جذاب است. ما در بخش مردانه حرم با چنین موقعیت‌هایی مواجه نمی‌شویم و شاید اصلاً ندانیم خادمان خانم با چه مسائلی روبه‌رو هستند. اینکه خادم باید مراقب باشد فضای حرم به نجاست آلوده نشود و برای این کار از یک پلاستیک استفاده می‌کند، تصویر بسیار جالب و ملموسی است. این جزئیات همان چیزهایی هستند که به روایت جذابیت می‌بخشند.
این منتقد با اشاره به نسبت بخش‌های مختلف کتاب گفت: با وجود اینکه حدود دوسوم کتاب در حرم و یک‌سوم آن در خانه می‌گذرد، به نظرم هرچه روایت در فضای حرم پیش می‌رود، موفق‌تر است و هرچه وارد فضای خانه می‌شود، جذابیتش کاهش پیدا می‌کند.
ضرورت ایجاد تنش در مسیر داستانی شخصیت‌ها
بابایی در ادامه با اشاره به ظرفیت داستانی موضوع مدافعان حرم اظهار کرد: اگر من جای نویسنده بودم، بخش مربوط به مدافع حرم را با جزئیات بیشتری پرداخت می‌کردم. اساساً موضوع مدافع حرم در این داستان چه جایگاهی دارد؟ روایت درباره زنی است که در خانه زندگی می‌کند، به حرم می‌رود و دوباره به خانه بازمی‌گردد؛ در حالی که می‌توانست موقعیت داستانی متفاوتی برای او ایجاد شود.
وی افزود: برای مثال، می‌شد بازه زمانی مشخصی برای شخصیت در نظر گرفت و او را در موقعیتی قرار داد که تنها یک ماه فرصت دارد تا کاری انجام دهد یا از قم برود. در چنین شرایطی، شخصیت برای ماندن تلاش می‌کند، با حضرت معصومه(س) درد دل می‌کند و از ایشان می‌خواهد شرایطی فراهم شود تا بتواند بماند. این موقعیت‌ها می‌توانستند تنش و کشمکش بیشتری در داستان ایجاد کنند و شخصیت را از وضعیت فعلی خارج کنند.
تجربه زیسته؛ نقطه قوت بخش‌های مربوط به حرم
این منتقد ادبی با اشاره به تأثیر تجربه زیسته نویسنده بر کیفیت روایت گفت: تجربه زیسته نویسنده زمانی به بهتر شدن اثر کمک می‌کند که در متن و جزئیات آن نمود پیدا کند. «هستیا» نمونه‌ای از این موضوع است. در بخش‌هایی که نویسنده به حرم می‌پردازد، آگاهی و شناخت او از این فضا به‌خوبی دیده می‌شود و اطلاعات و جزئیاتی ارائه می‌کند که برای مخاطب جذاب است. به همان میزان که نویسنده از این فضا شناخت دارد، روایت نیز موفق‌تر است.
وی ادامه داد: این بخش‌ها علاوه بر جزئیات ملموس، نوعی حسرت، اندوه و انتظار برای بازگشت فردی گمشده را نیز در خود دارند. به همین دلیل، روایت در این قسمت‌ها حال‌وهوای رمانتیک و عاطفی پیدا می‌کند.
بابایی درباره انتخاب زاویه دید دوم‌شخص در کتاب گفت: زاویه دید دوم‌شخص به دلیل ویژگی‌های خاص خود، می‌تواند فضای شاعرانه و عاطفی بیشتری به متن بدهد و برای روایت‌های رمانتیک نیز مناسب باشد؛ اما استفاده از آن باید توجیه متنی داشته باشد. نمی‌توان صرفاً به دلیل شاعرانه شدن اثر، این زاویه دید را انتخاب کرد.
وی با اشاره به تفاوت‌های زاویه دید اول‌شخص و دوم‌شخص توضیح داد: در زاویه دید اول‌شخص، راوی و مخاطب از نظر حضور در موقعیت داستانی به یکدیگر نزدیک‌اند و راوی نمی‌تواند اطلاعاتی را بیان کند که از آن‌ها آگاهی ندارد؛ زیرا باید در موقعیت حضور داشته باشد تا بتواند آن‌ها را روایت کند. اما زاویه دید دوم‌شخص چنین محدودیتی ندارد و راوی می‌تواند مانند یک دانای کل، شخصیت را خطاب قرار دهد.
این منتقد افزود: استفاده از راوی دوم‌شخص در برخی آثار ادبی با ضرورت‌های مشخصی همراه است؛ برای مثال، ممکن است راوی نسبت به اتفاقی آگاهی نداشته باشد، در موقعیت خاصی مانند مستی قرار گرفته باشد یا با نوعی دگردیسی و تغییر هویت مواجه شود. بنابراین، نویسنده باید بداند چرا این زاویه دید را انتخاب کرده و چه ضرورتی در متن برای آن وجود دارد.
ضرورت انتخاب آگاهانه جزئیات داستانی
بابایی در بخش دیگری از سخنان خود درباره آغاز داستان از روز بیستم گفت: به نظرم انتخاب روز بیستم نیز دلیل مشخصی ندارد و می‌توانست داستان از روز پنجم، هشتم یا دهم آغاز شود. خانم جوادی قلم بسیار خوبی دارند و به‌خوبی بر نوشته خود مسلط هستند، اما احساس می‌کنم گاهی بیش از اندازه به‌صورت غریزی می‌نویسند. برای نویسندگانی که به‌صورت جدی‌تر در حوزه ادبیات فعالیت می‌کنند، چنین انتخاب‌هایی پرسش‌برانگیز است و انتظار می‌رود نویسنده بتواند برای تصمیم‌های روایی خود پاسخ قانع‌کننده‌ای داشته باشد.
وی ادامه داد: البته منظورم این نیست که نویسنده حتماً باید در توضیح اثر، برای تمام انتخاب‌های خود دلیل بیاورد؛ بلکه باید در خود متن ضرورتی وجود داشته باشد که مخاطب را نسبت به آن انتخاب قانع کند. برای مثال، اگر قرار است شخصیت برای توبه یا انجام کاری معنوی به حرم برود و چله‌نشینی کند، باید موقعیت و انگیزه حضور او در داستان روشن باشد.
این منتقد ادبی برای توضیح بیشتر به نمونه‌ای از یک اثر ادبی اشاره کرد و گفت: برای مثال، در داستانی که راوی به حرم می‌رود تا کتاب «تذکرةالاولیا» عطار را کتابت کند، حضور او در آن مکان دلیل مشخصی دارد؛ زیرا در خانه و محل زندگی خود فضای مناسبی برای خلوت و کتابت ندارد و حرم یا مسجد گوهرشاد برای او چنین امکانی فراهم می‌کند. در اینجا یک ضرورت متنی وجود دارد که حضور شخصیت را توجیه می‌کند.
بابایی در پایان تأکید کرد: نویسنده نباید صرفاً برای پر کردن تعداد روزهای یک چله‌نشینی، شخصیت را تا روز چهلم در یک موقعیت نگه دارد. حتی ضرورتی ندارد که پاسخ و نتیجه چله‌نشینی حتماً در روز چهلم اتفاق بیفتد. گاهی لازم است نویسنده همین کلیشه را بشکند و شخصیت در روز سی‌ام به نتیجه برسد یا حتی تصمیم بگیرد که دیگر ادامه ندهد. مهم این است که انتخاب‌های نویسنده از منطق درونی و ضرورت روایی برخوردار باشند.
نظر شما